CNTT và viễn thông cho chúng ta khả năng liên lạc nhanh chóng và tiện lợi với mọi người ở mọi nơi, mọi lúc. Tuy nhiên, mặt trái của sự kết nối quá độ cũng đã bắt đầu hiện hữu...

Cân bằng kết nối để giữ gìn sức sáng tạo
Đã lâu không gặp N.S, anh bạn làm thiết kế đồ hoạ ở một công ty khá lớn, vốn trước vẫn "gặp" qua mạng tán gẫu tức thời (IM) Yahoo! Messenger, tôi gọi điện hẹn anh đi uống càphê. N.S tâm sự: "Tôi bỏ IM rồi, mất thời gian quá, cả ngày chẳng tập trung được vào công việc, mà việc của tôi thì rất cần sáng tạo!".

Tôi khá ngỡ ngàng. N.S học ở nước ngoài về, từ làm quen dần đã đến "nghiện" các phương tiện công nghệ, luôn bật hai máy điện thoại di động (ĐTDĐ) 24/24, laptop xách kè kè cả ngày. Anh từng "online" (lên mạng) thường trực suốt mấy năm học và cả mấy năm về nước đi làm, luôn dùng IM để giữ liên lạc với bạn bè, đồng nghiệp.

N.S bảo, suốt mấy năm liền anh bị cuốn vào dòng xoáy công nghệ, có thiết bị hay phần mềm gì hay mới ra là lùng bằng được để dùng thử và khám phá các tính năng. Nhưng rồi sự phụ thuộc quá nhiều vào kỹ thuật dần khiến anh cảm thấy như một con robot, mất dần sức sáng tạo. Anh đọc một tài liệu khoa học cho biết, não người trung bình mất khoảng 8 phút tập trung để đi vào trạng thái sáng tạo, thế nhưng một người làm việc trong văn phòng như anh cứ 2-3 phút lại bị e-mail, IM, điện thoại... làm gián đoạn. Những phương tiện liên lạc hiện đại này được làm ra với mục đích tạo thuận tiện cho cuộc sống thì thực ra bây giờ lại ngăn cản anh (và không ít người khác) làm những công việc quan trọng hơn. N.S quyết định bỏ IM bởi theo anh phần lớn những chuyện trao đổi bằng phương tiện này là tào lao. Nếu có việc cần, điện thoại sẽ là phương tiện hữu hiệu nhất, nhưng anh cũng bỏ bớt một trong hai số ĐTDĐ và chỉ bật số còn lại từ 8 giờ sáng đến 10 giờ tối. Trên máy tính, anh bỏ chức năng báo e-mail ngay khi gửi tới, chỉ dùng 15 phút đầu buổi sáng và 15 phút cuối giờ chiều để đọc và trả lời e-mail. Sau 1 tháng thực hiện, N.S phấn khởi khoe anh cảm thấy thoải mái hơn hẳn, đầu óc trở nên bay bổng, trí tưởng tượng phong phú hơn và làm việc hiệu quả hơn.

Những ảnh hưởng đối với công việc và xã hội
Nhu cầu kết nối của chúng ta liên tục tăng cao trong khoảng 10 năm qua, kéo theo làn sóng phát triển vũ bão của CNTT và viễn thông. Nhưng đến nay, khá nhiều người dân ở các nước phát triển và một bộ phận người dân ở các nước đang phát triển về CNTT và viễn thông như VN đã bắt đầu cảm nhận những mặt trái của sự kết nối quá độ. Một nghiên cứu do Hãng HP thực hiện trong năm 2005 cho thấy, 62% số người trưởng thành ở Anh bị nghiện e-mail. Họ liên tục kiểm tra thư mới ngay trong các cuộc họp, sau giờ làm việc và cả khi đi nghỉ mát.

Dan Russell, quản lý cao cấp của một trung tâm nghiên cứu của Hãng IBM ở Mỹ khẳng định: "Nếu bạn không có thời gian tự do để mơ mộng và suy tưởng, thì về định nghĩa bạn không sáng tạo".

Không chỉ cản trở chúng ta sáng tạo, việc cố ép trí óc hoạt động "đa nhiệm" (multitasking) về bản chất không thể mang lại hiệu quả cao. Khác với máy tính, con người chỉ có thể kết hợp những việc đơn giản như vừa nấu ăn vừa nghe điện thoại, vừa đi bộ vừa nhai kẹo caosu... Ngay đến vừa lái xe vừa nghe ĐTDĐ đã đủ mang lại những nguy hiểm chết người, chưa nói đến những việc phức tạp hơn như vừa lập trình vừa "chat", vừa nghe điện thoại. Bởi vậy, một số công ty đã có chính sách tập trung cách ly những nhóm thực hiện dự án ở giai đoạn hoàn thiện quan trọng, nhằm giảm thiểu những tác động bên ngoài và đảm bảo chất lượng, tiến độ dự án.

Ngoài những tác động đến cá nhân, việc lạm dụng công nghệ còn dẫn tới nhiều phiền toái cho những người xung quanh. Tiêu biểu là chiếc ĐTDĐ. Nếu như 10 năm trước, hình ảnh một người cầm "cục gạch" nói oang oang giữa chỗ đông người được nhìn với con mắt ngưỡng mộ và được coi là "sành điệu", thì giờ bị coi là bất lịch sự ở xã hội phương Tây và cả một số khu vực ở VN, nơi ĐTDĐ đã trở nên quá phổ biến. Văn hoá ứng xử và phép xã giao luôn thay đổi, do đó mỗi người cần điều tiết những hành động của mình, trong đó có việc ứng dụng công nghệ. Chính vì những tác động nói trên mà hiện nay một số nhà hát, rạp chiếu phim, nhà thờ... ở một vài nước đã bắt đầu sử dụng thiết bị chặn sóng điện thoại cục bộ nhằm bảo vệ mọi người khỏi số ít những kẻ bất nhã có khả năng phá hỏng bầu không khí tôn nghiêm, nơi những giá trị tinh thần là quan trọng hơn cả.